Culloden Battlefield and Jacobites.

Bitwa, która zmieniła oblicze Szkocji na zawsze — i pole, które Szkoci uważają za święte po dziś dzień. 

Battle of Culloden to bitwa, która zmieniła historię Szkocji. Rozegrała się 16 kwietnia 1746 roku, pomiędzy Szkotami — zwolennikami Stuartów, wspieranymi przez wojska francuskie — a armią królewską Jerzego II pod dowództwem księcia Cumberlanda. Była kulminacyjnym punktem ostatniej rebelii jakobickiej. Po klęsce powstańców nastąpił krwawy odwet, a szkockie marzenia o powrocie dynastii Stuartów i dawnej autonomii zostały pogrzebane na ponad dwa stulecia..

Miejsce, w którym odbyła się bitwa jest przez wielu Szkotów uważane za święte i przedstawiane jako symbol angielskiej bezwzględności wobec narodu szkockiego, jego tradycji i zwyczajów. Może lektura tego postu pozwoli wam zrozumieć, dlaczego Szkoci tak uparcie dążą do uzyskania niepodległości.

 Odwiedziłam Culloden Battlefield dwukrotnie. Często też przejeżdżam koło tego miejsca. Tłumy turystów odwiedzających Visitors Centre i zwiedzających pole bitewne (choć wielu twierdzi, że tak naprawdę nie tu odbyła się prawdziwa bitwa) są imponujące. Niewątpliwie, do tak dużego zainteresowania, w ostatnich latach, tym miejscem, szczególnie wśród cudzoziemców, przyczynił się sukces serialu telewizyjnego Outlander, będącego ekranizacja książki Diany Gabaldon o tym samym tytule. 

Obraz "An Incident in the Rebellion of 1745" autorstwa Davida Moriera

Postaram się wam przybliżyć, jak doszło do tej bitwy. Obiecuję, że nie będzie to długa rozprawa historyczna — mam nadzieję, że dotrwacie do końca i zachęceni moją opowieścią odwiedzicie to miejsce. Uwierzcie mi, wizyta tu jest bardzo przejmującym przeżyciem, nawet dla kogoś, kto nie ma w sobie ani kropli szkockiej krwi.

Kim byli Jakobici i dlaczego walczyli? 

Corporal of a Highland regiment

Jakobitami nazywano zwolenników odsunietej w 1689 roku od tronu brytyjskiego dynastii Stuartów, która panowała w Szkocji od roku 1371 i zasiadała na tronie Anglii od roku 1603. Dynastia padła w wyniku tzw. Chwalebnej Rewolucji (Glorious Revolution). Nazwa „jakobici" pochodzi od łacińskiej wersji imienia Jakuba VII Stuarta, a zwolennicy jego rodu walczyli o przywrócenie władzy jego synom — Jakubowi Franciszkowi, zwanemu Starym Pretendentem — i wnukowi Karolowi Edwardowi Stuartowi, czyli słynnemu Bonnie Prince Charlie.

Drugą ważną przyczyną był wątek dynastyczny — Stuartowie byli dynastią szkocką, a nie narzuconą przez angielski parlament dynastią hanowerską. Nakładał się na to jeszcze wątek religijny: Stuartowie byli katolikami i dążyli do przywrócenia tej religii, co budziło zrozumiałe obawy w protestanckiej Anglii.

Soldiers of the 8^th Regiments

To tak w wielkim skrócie.

Rebelie jakobickie — skrót

• 1689 — pierwsza próba, zakończona klęską i śmiercią dowódcy Johna Grahama z Claverhouse
• 1715–16 — rebelia po śmierci królowej Anny, stłumiona bez większego rozlewu krwi
• 1719 — nieudana rebelia z udziałem hiszpańskich sił wsparcia
• 1745–46 — piąta i ostatnia rebelia, zakończona bitwą pod Culloden

Powodów do rebelii i niechęci do Anglików było dużo, dużo więcej i swoimi korzeniami sięgały czasów Wiliama Wallace, tak poetycznie przedstawionego przez Mela Gibsona w filmie Braveheart. 

Ostatnia rebelia — i ostatnia szansa Stuartów

Piąta rebelia jakobicka rozpoczęła się w lipcu 1745 roku, gdy na szkockim wybrzeżu wylądował Karol Edward Stuart. Armia klanów jakobickich odnosiła początkowo zaskakujące sukcesy — opanowała całą Szkocję, a nawet wkroczyła w głąb Anglii, docierając aż do Derby w środkowej Anglii. Powstanie miało realną szansę na powodzenie.

Jednak niezdecydowanie jakobickich dowódców, brak szerszego poparcia w Anglii i wieści o nadciągającej 30-tysięcznej armii królewskiej zmusiły księcia do rozkazu odwrotu. Odziały jakobickie, ścigane przez wojska Cumberlanda, wycofały się na północ w okolice Inverness.

  

16 kwietnia 1746 roku, na wrzosowiskach pod Culloden, rozegrała się kulminacyjna bitwa. Trwała zaledwie czterdzieści minut. Jakobici ponieśli druzgocącą klęskę.

Zginęło ponad tysiąc powstańców, podczas gdy straty po stronie królewskiej wyniosły zaledwie 52 żołnierzy. Większość Jakobytów zginęła uciekając, ścigana przez kawalerię rojalistów. Żołnierze Cumberlanda nie oszczędzali również cywilów, którzy przybyli oglądać bitwę — zginęły ich setki.

Bonnie Prince Charlie ratował się ucieczką z pola walki. Przez wiele miesięcy ukrywał się przebrany za kobietę, zanim dotarł na wyspę Skye i przeprawił się łodzią do Francji, gdzie spędził resztę swojego życia.

Cumberland stone

Odwet — zmierzch świata klanów

Cumberland — nazwany przez Szkotów „Rzeźnikiem" — w krwawy sposób rozprawił się z tymi, którym udało się ujść z placu boju. Bezpośrednio po bitwie 121 jeńców straciło życie (kilku magnatów przez ścięcie, pozostali przez powieszenie). Około 1150 osób deportowano za morze, głównie do kolonii w Ameryce. Los wielu uczestników bitwy pozostał nieznany.

Represje były srogie i miały jeden cel: zniszczyć tradycyjną strukturę więzi klanowych. Ustawa z 1747 roku znosiła dziedziczną jurysdykcję naczelników klanów i zrywała feudalne więzy łączące dzierżawców z właścicielami ziemskimi. Majątki wielu jakobitów zostały skonfiskowane. Zakazano używania języka gaelickiego, gry na dudach oraz noszenia tradycyjnego stroju — w tym słynnego kiltu. Powszechne stały się gwałty, grabieże i niszczenie majątku przez stacjonujące angielskie wojsko.

Miejsce to jest przez wielu Szkotów uważane za święte. I nawet jeśli historia jakobitów jest dla ciebie tylko lekcją z podręcznika, stanie na tym wrzosowisku robi coś z człowiekiem. Cisza, kamienne płyty z nazwami klanów, wiatr — i poczucie, że ziemia wciąż to pamięta. Po ponad 270 latach od bitwy pamięć o tamtych wydarzeniach jest tu wciąż żywa.

Władze były zdecydowane uczynić wszystko, by podobna rebelia nigdy się już nie powtórzyła. Do wydarzeń tych nawiązuje powieść Roberta Louisa Stevensona „Porwany za młodu" (Kidnapped).

Clava Cairns — prehistoria tuż obok pola bitwy

Niewielu odwiedzających wie, że zaledwie kilkaset metrów od centrum dla zwiedzających leżą Clava Cairns — jeden z najlepiej zachowanych kompleksów kamiennych grobowców w Szkocji, liczących sobie niemal 4000 lat. To miejsce zupełnie innego rodzaju — ciche, przejmujące, otoczone drzewami.

Jeśli będziecie w okolicach Culloden, bardzo polecam dołączyć Clava Cairns do trasy. Połączenie prehistorycznego miejsca kultu z polem ostatniej jakobickiej bitwy tworzy niezwykłą podróż przez szkocką historię — od epoki brązu po XVIII wiek — w ciągu jednego popołudnia. Miłośnicy serialu Outlander będą wniebowzięci: to właśnie Clava Cairns zainspirowały autorke powieści przy tworzeniu legendarnych kamiennych kręgów Craigh na Dun.

🗺 Praktyczne informacje

• Lokalizacja: Culloden Moor, Inverness IV2 5EU — ok. 8 km na wschód od centrum Inverness
• Visitors Centre: nowoczesne, interaktywne muzeum National Trust for Scotland — warto zarezerwować bilet online z wyprzedzeniem
• Historic Scotland / NTS card: posiadacze karty NTS wchodzą bezpłatnie — polecam, jeśli zwiedzasz więcej miejsc w Szkocji
• Clava Cairns: bezpłatne, czynne całą dobę — parking bezpłatny, 2 km od Visitors Centre
• Czas zwiedzania: minimum 2–3 godziny na oba miejsca
• Najlepszy czas: wczesne godziny poranne lub późne popołudnie poza sezonem — pole bitwy nabiera wtedy szczególnej atmosfery

---

Culloden Battlefield and Jacobites

The battle that changed the face of Scotland forever — and a field that Scots still hold sacred to this day.

The Battle of Culloden changed the course of Scottish history. It was fought on 16 April 1746, between the Scots — Jacobite supporters of the Stuart dynasty, backed by French forces — and the royal army of George II, commanded by the Duke of Cumberland. It was the culminating point of the last Jacobite rising. After the defeat of the rebels, bloody reprisals followed, and Scottish hopes of restoring the Stuarts and regaining their former autonomy were buried for more than two centuries.

I have visited Culloden Battlefield twice. I also pass by it often. The crowds of tourists visiting the Visitors Centre and the battlefield are remarkable — and that is hardly surprising. In recent years, international interest has been driven enormously by the success of the TV series Outlander, based on Diana Gabaldon's novels.

I will try to tell you how this battle came about. I promise it will not be a lengthy history lecture — I hope you will stay with me to the end, and that my account will inspire you to visit the place. Believe me, coming here is a deeply moving experience, even for someone without a single drop of Scottish blood in their veins.

Who Were the Jacobites and Why Did They Fight?

The Jacobites were supporters of the Stuart dynasty, removed from the British throne in 1689, which had ruled Scotland since 1371 and England since 1603. The dynasty fell as a result of what became known as the Glorious Revolution. The name "Jacobite" derives from the Latin form of the name of James VII of Scotland (James II of England), and his followers fought to restore power to his descendants — his son James Francis Edward, known as the Old Pretender — and his grandson Charles Edward Stuart, the famous Bonnie Prince Charlie.

Why did the Jacobites find such fertile ground in Scotland rather than England? The immediate cause was deep resentment at the Anglo-Scottish Union of 1707. The Union unified trade and monetary systems between the two countries, but at the same time reduced Scotland to a subordinate role and undermined the economic interests of many clans. Scots did not want changes that threatened their way of life and their traditions.

A second important factor was the dynastic question: the Stuarts were a Scottish dynasty, not a foreign House of Hanover imposed by the English Parliament. Layered on top of this was religion — the Stuarts were Catholic and sought to restore that faith, which understandably alarmed Protestant England.

The Jacobite Risings — A Brief Overview

• 1689 — the first attempt, ending in defeat and the death of its commander, John Graham of Claverhouse
• 1715–16 — a rising following the death of Queen Anne, suppressed without great bloodshed
• 1719 — an unsuccessful rising with Spanish military support
• 1745–46 — the fifth and final rising, ending with the Battle of Culloden

The Last Rising — and the Stuarts' Last Chance

The fifth Jacobite rising began in July 1745, when Charles Edward Stuart landed on the Scottish coast. The Jacobite clan army achieved surprising early successes — it seized all of Scotland and even marched deep into England, reaching Derby in the English Midlands. The rebellion had a genuine chance of success.

However, the indecision of the Jacobite commanders, the absence of wider English support, and reports of an approaching royal army 30,000 strong forced the Prince to order a retreat. The Jacobite forces, pursued by Cumberland's troops, withdrew northwards to the area around Inverness.

On 16 April 1746, on the moorlands of Culloden, the decisive battle was fought. It lasted just forty minutes. The Jacobites were utterly defeated.

More than a thousand rebels were killed, while royal losses amounted to just 52 soldiers. Most of the Jacobites died during the flight from the field, cut down by royalist cavalry. Cumberland's soldiers showed no mercy to the civilians who had gathered to watch the battle either — hundreds of them perished.

Bonnie Prince Charlie fled the field. For many months he moved through the Highlands in disguise, at one point dressed as a woman, before finally reaching the Isle of Skye and escaping by boat to France, where he spent the rest of his life.

The Aftermath — The End of the Clan World

Cumberland — nicknamed "the Butcher" by the Scots — dealt ruthlessly with those who had managed to escape the battlefield. In the immediate aftermath of the battle, 121 prisoners were executed (several noblemen by beheading, the rest by hanging). Around 1,150 people were transported overseas, mainly to the American colonies. The fate of many participants in the battle was never established.

The reprisals were severe and had a single purpose: to destroy the traditional structure of clan bonds. The Act of 1747 abolished the hereditary jurisdiction of clan chiefs and severed the feudal ties between tenants and landowners. The estates of many Jacobites were confiscated. The use of the Gaelic language, the playing of bagpipes, and the wearing of traditional Highland dress — including the famous kilt — were all banned. Rape, looting and the destruction of property by the occupying English troops became commonplace.

The authorities were determined to do everything in their power to ensure that such a rebellion could never happen again. These events are reflected in Robert Louis Stevenson's novel Kidnapped.

Clava Cairns — Prehistory on the Doorstep of the Battlefield

Few visitors realise that just a few hundred metres from the Visitors Centre lie the Clava Cairns — one of the best-preserved complexes of Bronze Age burial cairns in Scotland, nearly 4,000 years old. It is a place of an entirely different character: quiet, haunting, encircled by trees.

If you find yourself near Culloden, I warmly recommend adding Clava Cairns to your itinerary. Combining a prehistoric place of burial with the site of the last Jacobite battle makes for a remarkable journey through Scottish history — from the Bronze Age to the eighteenth century — in the space of a single afternoon. Fans of Outlander will be thrilled: it was Clava Cairns that inspired the author when creating the legendary standing stones of Craigh na Dun.

🗺 Practical Information

• Location: Culloden Moor, Inverness IV2 5EU — approx. 8 km east of Inverness city centre
• Visitors Centre: a modern, interactive National Trust for Scotland museum — booking tickets online in advance is recommended
• NTS membership: NTS members enter free of charge — well worth it if you plan to visit multiple historic sites in Scotland
• Clava Cairns: free entry, open at all times — free car park, 2 km from the Visitors Centre
• Time needed: allow a minimum of 2–3 hours for both sites
• Best time to visit: early morning or late afternoon out of season — the battlefield takes on a particularly powerful atmosphere at those hours

---

This place is considered sacred by many Scots. And even if the story of the Jacobites is, for you, no more than a chapter in a history book, standing on that moorland does something to you. The silence. The stone markers bearing clan names. The wind. And the feeling that the ground still remembers. More than 270 years on, the memory of what happened here is still very much alive.

Perhaps reading this post will help you understand why Scots cling so stubbornly to the idea of independence, and why their relationship with England remains so complex. History rarely ends where battles do.

Culloden House. Historic building. Bonnie Prince Charlie

 spent here last night before the battle.