Ruthven Barrac

  

Jump to the English version ↓

Ruthven Barracks — mury, które pamiętają koniec pewnego snu

O twierdzy w Badenoch, sierżancie, który nie ugiął się przed trzystoma napastnikami, i wiadomości, która przypieczętowała los powstania

Kiedy jedzie się drogą A9 w stronę Kingussie, Ruthven Barracks widać z daleka, jeszcze zanim człowiek zorientuje się, na co właściwie patrzy. Ruiny stoją na naturalnym kopcu nad doliną rzeki Spey — samotne i wyprostowane, jakby ktoś postawił je tam specjalnie po to, żeby nie dało się ich ominąć wzrokiem. Zatrzymałam się kiedyś na poboczu tylko po to, żeby popatrzeć przez chwilę, i pomyślałam, że jest w tym miejscu coś surowego. Nie ma tu baśniowej wieżyczki ani romantycznej legendy o duchu zakochanej pani. Jest za to historia o ludziach, którzy do końca robili to, co uważali za słuszne, i o rozczarowaniu, które przyszło wtedy, gdy było już za późno na odwrót.

— ♦ —

Koszary zbudowano w latach 1720–1724, na miejscu dużo starszego zamku, jako jedną z czterech twierdz, które rząd Jerzego I wzniósł po pierwszym powstaniu jakobickim z 1715 roku. Miały pomieścić stu dwudziestu żołnierzy i konie dragonów, strzec przeprawy przez Spey oraz przypominać góralom, kto tu rządzi. Przez dwadzieścia lat niewiele się tu działo — aż do sierpnia 1745 roku, kiedy w Szkocji wylądował Karol Edward Stuart, młody pretendent do tronu, i wybuchła druga, znacznie poważniejsza rebelia.

Cairngorm mountain railway

Wyprawa w chmury ✦ A Journey Into the Clouds

Cairngorm Mountain Railway

Scotland's Highest Mountain Railway

Są takie dni, kiedy pogoda w Szkocji ma zupełnie inne plany niż my. Wybrałam się na Cairngorm Mountain Railway w dzień, który zapowiadał się pięknie – a skończył się deszczem, mgłą i chmurami tak nisko zawieszonymi, że momentami trudno było dostrzec cokolwiek poza szybą kolejki. Trochę żal, bo widoki, o których tyle się słyszy, w dużej mierze pozostały tego dnia moją wyobraźnią, a nie rzeczywistością. Ale – jak to w Szkocji – pogody nie da się wpisać w nasze plany, można ją najwyżej zaakceptować i cieszyć się tym, co jest, zamiast żałować tego, czego nie ma :-)

Wyobrażałam to sobie inaczej: pasmo Grampian rozciągające się pode mną, Loch Morlich błyszczące gdzieś w dole, lasy Rothiemurchus ciągnące się jak zielone morze. Zamiast tego dostałam deszcz spływający po szybach, a po kilku minutach jazdy — zupełnie nic. Góra po prostu zniknęła we własnej chmurze, zabierając ze sobą cały widok.

Lipiec w Moray / July in Moray

  

Jump to the English version ↓

Lipiec w Moray

Pierwsze wrzosy, ostrożeń i delfiny przy brzegu

Lipiec w Moray to ten moment lata, w którym krajobraz jeszcze nie eksplodował fioletem, ale już wyraźnie się do tego szykuje. To miesiąc obietnic — pierwszych różowych dzwoneczków na wrzosowiskach, ostrożenia kołyszącego się na poboczach dróg, i tego szczególnego, długiego światła, które w Szkocji o tej porze roku trzyma się na niebie do późnego wieczora.

— ♦ —

Wrzos, który dopiero zaczyna

Większość ludzi kojarzy szkockie wrzosowiska z sierpniem — i słusznie, bo to właśnie wtedy wzgórza zamieniają się w jeden wielki, fioletowy ocean. Ale lipiec ma swój urok zupełnie inny, mniej spektakularny, za to bardziej intymny. To wtedy zaczyna kwitnąć wrzosiec bałtycki (po angielsku bell heather) — ten o ciemniejszych, większych dzwoneczkach, podczas gdy zwyczajny wrzos (ling), ten jasny i delikatny, czeka jeszcze w swojej kolejce, która nadejdzie dopiero w sierpniu.

Castle Roy – najstarszy zamek w Highlands i legenda o skarbie, którego nikt nie zabrał

 

Są w Szkocji miejsca, które zachwycają rozmachem. Są też takie, które z pozoru wydają się niepozorne, ale gdy pozna się ich historię, trudno o nich zapomnieć. Castle Roy należy właśnie do tej drugiej kategorii.

Kilkaset metrów na północ od niewielkiej miejscowości Nethy Bridge, pośród lasów Strathspey, na niewielkim polodowcowym wzgórzu stoją ruiny jednego z najstarszych murowanych zamków w całej Szkocji. Nie ma tu wysokich wież ani bogato zdobionych komnat. Są za to ponad ośmiusetletnie mury, które pamiętają czasy, gdy o władzę nad szkockimi ziemiami walczyły najpotężniejsze rody kraju.

Historia Castle Roy

Castle Roy powstał najprawdopodobniej na przełomie XII i XIII wieku. Badania archeologiczne i datowanie radiowęglowe wskazują, że zamek wzniesiono około lat 1190–1220. Za jego budowę uważa się ród Comynów – jedną z najpotężniejszych rodzin średniowiecznej Szkocji, władającą regionem Badenoch.

Kiedy to Szkoci emigrowali do Polski... / When It Was the Scots Who Migrated to Poland...

 

 

Jump to the English version ↓

Kiedy to Szkoci jechali do Polski

O emigracji, która zatoczyła koło — i o wsi, która wciąż nosi szkockie imię

Czasami, kiedy siedzę przy kuchennym oknie i patrzę na wzgórza Moray ginące we mgle, myślę o tym, jak przewrotna potrafi być historia.

Od ponad dwunastu lat mieszkam w Szkocji. Jak tysiące innych Polaków przyjechałam tutaj za pracą, przygodą i nowym rozdziałem w życiu. I przez te lata przyzwyczaiłam się myśleć o tej drodze jako o czymś całkowicie oczywistym — z Polski do Szkocji, ze wschodu na zachód.

A przecież przez kilka stuleci było dokładnie odwrotnie.

To Szkoci pakowali swój skromny dobytek, opuszczali rodzinne strony i ruszali w świat. Wielu z nich wybierało Polskę. Tak, Polskę. I do dziś jest na Podlasiu mała wieś, która nosi po nich imię.

— ♦ —

Żeby zrozumieć, dlaczego Szkoci w ogóle ruszyli do Polski, trzeba wiedzieć, jaka była Szkocja w XVI i XVII wieku. Kraj biedny, z nieurodzajnymi ziemiami i ograniczonymi perspektywami dla kogoś bez majątku i koneksji. Tymczasem Rzeczpospolita Obojga Narodów była wtedy jednym z największych i najbogatszych państw Europy — a do tego niezwykle tolerancyjnym. Akt Konfederacji Warszawskiej z roku 1573 gwarantował wolność wyznania w stopniu, jakiego nie znano nigdzie indziej na kontynencie. Dla Szkotów zmęczonych wojnami religijnymi między protestantami a katolikami Polska musiała brzmieć jak obietnica.

Ardclach Bell Tower

 

Wieża dwóch żywotów

Historia Ardclach Bell Tower – od strażnicy do dzwonnicy

Ardclach, Highlands, Szkocja

Nie wszystkie szkockie wieże powstały po to, by bronić zamków. Niektóre zbudowano z obawy przed tym, co mogło nadejść.

Na niewielkim wzgórzu nad doliną rzeki Findhorn stoi niepozorna kamienna wieża. Dziś jest cichym zabytkiem, do którego można wejść samodzielnie – klucz nadal wisi przy drzwiach. Trudno uwierzyć, że ponad 370 lat temu była symbolem niespokojnych czasów, kiedy wojna domowa i konflikty religijne docierały nawet do najbardziej odległych zakątków szkockich Highlands.

To właśnie dlatego lubię Ardclach Bell Tower. Nie dlatego, że wiążą się z nią legendy o duchach. Nie ma ich tutaj. Sama historia tego miejsca jest wystarczająco niezwykła.

Czasy, kiedy wiara mogła kosztować majątek

W XVII wieku właścicielem tych ziem był Alexander Brodie of Lethen, jeden z sygnatariuszy National Covenant z 1638 roku. Dokument ten był wyrazem sprzeciwu wobec prób narzucenia Kościołowi Szkocji biskupiego ustroju przez dynastię Stuartów.

Szkockie Baśnie z Tysiąca i Jednej Nocy / Scottish Tales from a Thousand and One Nights

 

 

 

Cykl opowieści ✦ A Series of Tales

Szkockie Baśnie z Tysiąca i Jednej Nocy

Scottish Tales from a Thousand and One Nights

Post wprowadzający ✦ Introduction

✦ Odc. 1: Czarownik z Gordonstoun ✦ Odc. 2: Wilk z Badenoch ✦ Odc. 3: Biały Koń ze Spey ✦ Odc. 4: Zielona Dama z Fyvie

Jump to the English version ↓

Szkockie Baśnie z Tysiąca i Jednej Nocy

Słowo na początek, zanim zgaśnie świeca

Jest taka pora roku w Szkocji, gdy noc zapada o trzeciej po południu i trwa do ósmej rano. Kiedy mgła nie tyle opada, co osiada — na wzgórzach, na wrzosowiskach, na murach zamków, które stoją tu od ośmiuset lat i mają własne zdanie na temat tego, co realne, a co nie. Kiedy wiatr od morza niesie ze sobą coś trudnego do nazwania. Wtedy właśnie Szkocja staje się miejscem, w którym baśnie nie brzmią jak baśnie. Brzmią jak historia. Albo jak ostrzeżenie.

Mieszkam w Szkocji od lat. I przez te lata nauczyłam się jednej rzeczy: tu każde miejsce ma swoją opowieść. Nie taką z przewodnika turystycznego — krótką, suchą, opatrzoną datą i numerem katalogowym. Prawdziwą opowieść. Taką, którą miejscowi znają od pokoleń, którą szepczą przy ogniu, którą rodzice opowiadali dzieciom nie po to, żeby je uśpić, lecz żeby nie chodziły same nad rzekę po zmroku.

Te opowieści żyją w krajobrazie. W okrągłej wieży bez kątów, którą pewien uczony zbudował, żeby zmylić diabła. W czarnej sadzawce rzeki Spey, gdzie coś białego czeka w trzcinach i śpiewa. W różowym zamku, gdzie kamienie płaczą bez powodu i gdzie po korytarzach snuje się zapach róż, choć kobieta, która go nosiła, umarła czterysta lat temu. W spalonych murach katedry w Elgin, gdzie wiatr gwiżdże przez puste okna i pewien możnowładca podobno zagrał w szachy z Diabłem — i przegrał.

Czerwona Studnia w Whitehills / The Red Well at Whitehills

 

Jump to the English version ↓

Czerwona Studnia w Whitehills

Rzymska tajemnica na szkockim wybrzeżu

Jest takie miejsce na północnym wybrzeżu Aberdeenshire, które za każdym razem, gdy o nim myślę, wywołuje we mnie dreszcz – mieszankę podniecenia odkrywcy i czegoś trudniejszego do nazwania. Coś pradawnego, nieuchwytnego. Zaledwie pół mili na wschód od spokojnej wioski rybackiej Whitehills, na wzgórzu tuż nad brzegiem morza, stoi budowla, której wiek i historia wciąż nie przestają zadziwiać. To Red Well – Czerwona Studnia.

Trafiłam tu przypadkiem, jak do wielu z moich ulubionych szkockich miejsc. I cieszę się, że los mnie tam zaprowadził.

Skąd ta nazwa?

Nazwa nie jest przypadkowa. Ze źródła bijącego spod ziemi wypływa woda, która na kamieniach pozostawia charakterystyczny, rdzawy, czerwonawy osad – najprawdopodobniej ze względu na wysoką zawartość żelaza. Woda ta od stuleci uchodziła za leczniczą. Takie żelaziste źródła – tzw. chalybeate springs – były cenione w całej Europie, ale to, co wyróżnia Czerwoną Studnię spośród innych, to budowla, która ją chroni.

The Witches Stone / Kamień Czarownic

 

There is a stone in Forres that most people simply walk past. It sits jammed against a wall on the main road, just metres from the police station — an unremarkable boulder, cracked and held together with iron staples. And yet, if you pause to read the small plaque beside it, something shifts in you. Because this stone remembers.

 

“From Cluny Hill, witches were rolled in stout barrels through which spikes were driven. Where the barrels stopped, they were burned with their mangled contents. This stone marks the site of one such burning.” — Inscription on the Witches Stone, Forres

 

I live in Moray. I drive past places like this without always stopping. But one grey afternoon, I stopped. And I haven’t quite stopped thinking about it since.

❖  ❖  ❖

W Forres jest kamień, obok którego większość ludzi po prostu przechodzi. Tkwi wciśnięty między chodnik a mur przy głównej drodze, kilka metrów od komisariatu policji — niepozorny głaz, popękany i spięty żelaznymi klamrami. Ale jeśli zatrzymasz się, żeby przeczytać małą tabliczkę przy nim, coś w tobie się zmienia. Bo ten kamień pamięta.

 

„Z Cluny Hill czarownice staczano w grubych beczkach, przez których boki wbito kolce. Tam, gdzie beczki się zatrzymały, palono je wraz z ich zmasakrowaną zawartością. Kamień ten oznacza miejsce jednego z takich spaleń.” — Napis na Kamieniu Czarownic, Forres

 

Mieszkam w Moray. Przemierzam takie miejsca często bez zatrzymywania się. Ale pewnego szarego popołudnia stanęłam. I właściwie od tamtej pory nie przestaję o tym myśleć.