Kiedy to Szkoci emigrowali do Polski... / When It Was the Scots Who Migrated to Poland...

 

 

Jump to the English version ↓

Kiedy to Szkoci jechali do Polski

O emigracji, która zatoczyła koło — i o wsi, która wciąż nosi szkockie imię

Czasami, kiedy siedzę przy kuchennym oknie i patrzę na wzgórza Moray ginące we mgle, myślę o tym, jak przewrotna potrafi być historia.

Od ponad dwunastu lat mieszkam w Szkocji. Jak tysiące innych Polaków przyjechałam tutaj za pracą, przygodą i nowym rozdziałem w życiu. I przez te lata przyzwyczaiłam się myśleć o tej drodze jako o czymś całkowicie oczywistym — z Polski do Szkocji, ze wschodu na zachód.

A przecież przez kilka stuleci było dokładnie odwrotnie.

To Szkoci pakowali swój skromny dobytek, opuszczali rodzinne strony i ruszali w świat. Wielu z nich wybierało Polskę. Tak, Polskę. I do dziś jest na Podlasiu mała wieś, która nosi po nich imię.

— ♦ —

Żeby zrozumieć, dlaczego Szkoci w ogóle ruszyli do Polski, trzeba wiedzieć, jaka była Szkocja w XVI i XVII wieku. Kraj biedny, z nieurodzajnymi ziemiami i ograniczonymi perspektywami dla kogoś bez majątku i koneksji. Tymczasem Rzeczpospolita Obojga Narodów była wtedy jednym z największych i najbogatszych państw Europy — a do tego niezwykle tolerancyjnym. Akt Konfederacji Warszawskiej z roku 1573 gwarantował wolność wyznania w stopniu, jakiego nie znano nigdzie indziej na kontynencie. Dla Szkotów zmęczonych wojnami religijnymi między protestantami a katolikami Polska musiała brzmieć jak obietnica.

Ardclach Bell Tower

 

Wieża dwóch żywotów

Historia Ardclach Bell Tower – od strażnicy do dzwonnicy

Ardclach, Highlands, Szkocja

Nie wszystkie szkockie wieże powstały po to, by bronić zamków. Niektóre zbudowano z obawy przed tym, co mogło nadejść.

Na niewielkim wzgórzu nad doliną rzeki Findhorn stoi niepozorna kamienna wieża. Dziś jest cichym zabytkiem, do którego można wejść samodzielnie – klucz nadal wisi przy drzwiach. Trudno uwierzyć, że ponad 370 lat temu była symbolem niespokojnych czasów, kiedy wojna domowa i konflikty religijne docierały nawet do najbardziej odległych zakątków szkockich Highlands.

To właśnie dlatego lubię Ardclach Bell Tower. Nie dlatego, że wiążą się z nią legendy o duchach. Nie ma ich tutaj. Sama historia tego miejsca jest wystarczająco niezwykła.

Czasy, kiedy wiara mogła kosztować majątek

W XVII wieku właścicielem tych ziem był Alexander Brodie of Lethen, jeden z sygnatariuszy National Covenant z 1638 roku. Dokument ten był wyrazem sprzeciwu wobec prób narzucenia Kościołowi Szkocji biskupiego ustroju przez dynastię Stuartów.

Szkockie Baśnie z Tysiąca i Jednej Nocy / Scottish Tales from a Thousand and One Nights

 

 

 

Cykl opowieści ✦ A Series of Tales

Szkockie Baśnie z Tysiąca i Jednej Nocy

Scottish Tales from a Thousand and One Nights

Post wprowadzający ✦ Introduction

✦ Odc. 1: Czarownik z Gordonstoun ✦ Odc. 2: Wilk z Badenoch ✦ Odc. 3: Biały Koń ze Spey ✦ Odc. 4: Zielona Dama z Fyvie

Jump to the English version ↓

Szkockie Baśnie z Tysiąca i Jednej Nocy

Słowo na początek, zanim zgaśnie świeca

Jest taka pora roku w Szkocji, gdy noc zapada o trzeciej po południu i trwa do ósmej rano. Kiedy mgła nie tyle opada, co osiada — na wzgórzach, na wrzosowiskach, na murach zamków, które stoją tu od ośmiuset lat i mają własne zdanie na temat tego, co realne, a co nie. Kiedy wiatr od morza niesie ze sobą coś trudnego do nazwania. Wtedy właśnie Szkocja staje się miejscem, w którym baśnie nie brzmią jak baśnie. Brzmią jak historia. Albo jak ostrzeżenie.

Mieszkam w Szkocji od lat. I przez te lata nauczyłam się jednej rzeczy: tu każde miejsce ma swoją opowieść. Nie taką z przewodnika turystycznego — krótką, suchą, opatrzoną datą i numerem katalogowym. Prawdziwą opowieść. Taką, którą miejscowi znają od pokoleń, którą szepczą przy ogniu, którą rodzice opowiadali dzieciom nie po to, żeby je uśpić, lecz żeby nie chodziły same nad rzekę po zmroku.

Te opowieści żyją w krajobrazie. W okrągłej wieży bez kątów, którą pewien uczony zbudował, żeby zmylić diabła. W czarnej sadzawce rzeki Spey, gdzie coś białego czeka w trzcinach i śpiewa. W różowym zamku, gdzie kamienie płaczą bez powodu i gdzie po korytarzach snuje się zapach róż, choć kobieta, która go nosiła, umarła czterysta lat temu. W spalonych murach katedry w Elgin, gdzie wiatr gwiżdże przez puste okna i pewien możnowładca podobno zagrał w szachy z Diabłem — i przegrał.

Czerwona Studnia w Whitehills / The Red Well at Whitehills

 

Jump to the English version ↓

Czerwona Studnia w Whitehills

Rzymska tajemnica na szkockim wybrzeżu

Jest takie miejsce na północnym wybrzeżu Aberdeenshire, które za każdym razem, gdy o nim myślę, wywołuje we mnie dreszcz – mieszankę podniecenia odkrywcy i czegoś trudniejszego do nazwania. Coś pradawnego, nieuchwytnego. Zaledwie pół mili na wschód od spokojnej wioski rybackiej Whitehills, na wzgórzu tuż nad brzegiem morza, stoi budowla, której wiek i historia wciąż nie przestają zadziwiać. To Red Well – Czerwona Studnia.

Trafiłam tu przypadkiem, jak do wielu z moich ulubionych szkockich miejsc. I cieszę się, że los mnie tam zaprowadził.

Skąd ta nazwa?

Nazwa nie jest przypadkowa. Ze źródła bijącego spod ziemi wypływa woda, która na kamieniach pozostawia charakterystyczny, rdzawy, czerwonawy osad – najprawdopodobniej ze względu na wysoką zawartość żelaza. Woda ta od stuleci uchodziła za leczniczą. Takie żelaziste źródła – tzw. chalybeate springs – były cenione w całej Europie, ale to, co wyróżnia Czerwoną Studnię spośród innych, to budowla, która ją chroni.

The Witches Stone / Kamień Czarownic

 

There is a stone in Forres that most people simply walk past. It sits jammed against a wall on the main road, just metres from the police station — an unremarkable boulder, cracked and held together with iron staples. And yet, if you pause to read the small plaque beside it, something shifts in you. Because this stone remembers.

 

“From Cluny Hill, witches were rolled in stout barrels through which spikes were driven. Where the barrels stopped, they were burned with their mangled contents. This stone marks the site of one such burning.” — Inscription on the Witches Stone, Forres

 

I live in Moray. I drive past places like this without always stopping. But one grey afternoon, I stopped. And I haven’t quite stopped thinking about it since.

❖  ❖  ❖

W Forres jest kamień, obok którego większość ludzi po prostu przechodzi. Tkwi wciśnięty między chodnik a mur przy głównej drodze, kilka metrów od komisariatu policji — niepozorny głaz, popękany i spięty żelaznymi klamrami. Ale jeśli zatrzymasz się, żeby przeczytać małą tabliczkę przy nim, coś w tobie się zmienia. Bo ten kamień pamięta.

 

„Z Cluny Hill czarownice staczano w grubych beczkach, przez których boki wbito kolce. Tam, gdzie beczki się zatrzymały, palono je wraz z ich zmasakrowaną zawartością. Kamień ten oznacza miejsce jednego z takich spaleń.” — Napis na Kamieniu Czarownic, Forres

 

Mieszkam w Moray. Przemierzam takie miejsca często bez zatrzymywania się. Ale pewnego szarego popołudnia stanęłam. I właściwie od tamtej pory nie przestaję o tym myśleć.

Inchdrewer Castle — zamek, który przeżył mord, ogień i wieki zapomnienia

 

Kiedy wyjeżdżasz z Banff na południe i zostawiasz za sobą zatokę z jej stalowo-szarą wodą i krzykliwymi mewami, droga zaczyna się wspinać lekko pod górę. Po jakichś pięciu kilometrach — jeśli wiesz, czego szukasz — zobaczysz go. Inchdrewer Castle. Wieża z szarego kamienia wyłaniająca się znad pól, cicha i uparta, jakby czas nie miał nad nią żadnej władzy.

Byłam przy jego murach. Wiem, co kryją i opowiem Wam wszystko.

Historia: od sławy do popiołów

W SKRÓCIE: Inchdrewer Castle to XVI-wieczna wieża mieszkalna (tower house) w parafii Banff, Aberdeenshire. Wzniesiona około 1542–1557, zniszczona pożarem w 1713, częściowo odrestaurowana w 1971. Wpisana na listę Category A Listed Buildings — najwyższy stopień ochrony zabytkowej w Szkocji. Leży 5,6 km na południowy zachód od Banff, z widokiem na Zatokę Banff.

Zamek zbudowała rodzina Currour. Już w 1599 roku jeden z Currów — George Currour — prowadził spór o ławkę kościelną w kirku Inverboyndie, co mówi wiele o szkockim pragmatyzmie: nawet w kościele liczyło się miejsce.

W 1557 roku Walter Ogilvy z Dunlugas przejął zamek i uczynił z Inchdrewer główną siedzibę rodzinną. Ogilvieowie byli zagorzalymi rojalistami i popierali króla przeciw Przymierzu — Covenantowi. W 1633 roku król Karol I potwierdził ich prawa do ziemi. Siedem lat później nadeszli Covenanterzy.

Salt N Fire — World Flavours in the Heart of Inverness

View this post on Instagram

A post shared by Salt N Fire - Inverness (@salt_n_fire_inverness)

If you think Inverness is a city strictly for lovers of haggis, black pudding and fish and chips, I have a surprise for you. Right in the centre of the Highland capital, tucked away inside the historic arcades of the Victorian Market, a small culinary revolution is quietly taking place.

It's called Salt N Fire.

*****

Salt N Fire — roślinne smaki świata w sercu Inverness

Jeśli myślicie, że Inverness to miasto wyłącznie dla miłośników haggisu, czarnego puddingu i fish and chips — mam dla Was niespodziankę. W samym centrum stolicy szkockich Highlandów, ukryta w zabytkowych arkadach Victorian Market, czeka na Was mała kulinarna rewolucja.

Nazywa się Salt N Fire.

Wpis zawiera lokowanie produktu.

HOME sweet HOME, część II — czyli co w szkockim domu piszczy (i skrzypi)

W poprzednim wpisie opowiedziałam Wam o tym, jak wyglądają szkockie domy na zewnątrz — o kamieniu, szarości, o braku tandetnych reklam i tej charakterystycznej harmonii przestrzennej, której tak bardzo brakuje mi, gdy wracam na chwilę do Polski. Dziś czas zajrzeć do środka. I zapewniam Was — jest co oglądać, o czym opowiadać i nad czym się zastanawiać.

Zanim jednak wejdziemy przez drzwi frontowe — a te w Szkocji często są kolorowe, co jest jedynym kolorystycznym szaleństwem, na jakie pozwalają sobie tutejsi mieszkańcy — zatrzymajmy się jeszcze na chwilę przy progu. Bo już samo wejście wiele mówi o tym kraju.

Szkocja bez folderu — wiosna w Whitehills / Scotland Off the Brochure — a Spring Day in Whitehills

'Pomiędzy żonkilami a morzem…' 

Czasem najpiękniejsze dni biorą się z niczego: z porannego kaprysu, słońca na firance, z filtra kawy nasypanego odruchowo, zanim jeszcze zdążę zaplanować cokolwiek.
Lubię te spontaniczne wyprawy – bez listy miejsc, mapy i celu. Wystarczy wolny dzień i pogoda, która zapowiada się zbyt dobrze, by ją przesiedzieć w domu. Wiosna to mój ulubiony moment w roku w Szkocji. Ten krótki czas, gdy wciąż panuje spokój, a jednocześnie przyroda zaczyna powoli budzić się z zimowego snu. Ptaki coraz głośniej śpiewają; powietrze ma w sobie miękkość i światło, które tylko tu, na północy, potrafi być tak przejrzyste.

Ostatnio coraz częściej moje kroki prowadzą w stronę Aberdeenshire. Może to ta przestrzeń — lekko dzika, surowa, ale wciąż przystępna, taka „moja” Szkocja, bez tłumów i pośpiechu. Tego dnia skończyło się na małej wyprawie z Moray w kierunku Banff, bo właśnie tam czekał na mnie zamek Inchdrewer Castle.

“Between Daffodils and the Sea”

Sometimes the most beautiful days come from nothing at all — from a whim in the morning, sunlight slipping through the curtain, the quiet act of pouring coffee before any plans are made.

I love these spontaneous escapes — unplanned, aimless, free. Just a day off and a sky that looks too lovely to stay indoors. Spring in Scotland has that fleeting sweetness, the moment before the crowds return, when the land still breathes in rhythm with the sea and the air feels newly born. The birds begin to sing louder, and the light — that northern, silvery light — glows with a clarity that makes everything seem possible.

Lately, my wanderings have taken me more often into Aberdeenshire. Perhaps it’s the open space — raw yet gentle, quietly wild and deeply familiar. This time, I found myself drawn toward Inchdrewer Castle, a lonely ruin standing on a hill, overlooking the distant shimmer of the North Sea.