MOJA mała SZKOCJA : Wilk z Badenoch

Wilk z Badenoch

✦ ✦ ✦

MOJA MAŁA SZKOCJA

Cykl opowieści ✦ A Series of Tales

Szkockie Baśnie z Tysiąca i Jednej Nocy

Scottish Tales from a Thousand and One Nights

Odcinek 1 z ∞ · Episode 1 of ∞

✦ Odc. 2: Czarownik z Gordonstoun ✦ Odc. 3: Biały Koń ze Spey ✦ Odc. 4: Zielona Dama z Fyvie

Jump to the English version ↓

Wilk z Badenoch

Opowieść o Aleksandrze Stewarcie, I Hrabim Buchan

XIV wiek · Szkocja Północna · Moray

Słyszałam, o Panie, że wiatry Highlands szeptały tę historię przez wieki, a mroźne skały Badenoch pamiętają ją do dziś. Była to historia miłości i zemsty, pychy i ognia, pokuty i śmierci — i spotkania z samym Diabłem przy szachownicy, gdy burza rozdzierała niebo nad zamkiem Ruthven...

A może zacznijmy, jak nakazuje dobry opowiadacz, od początku — od człowieka, którego imię nauczyły się wymawiać same kamienie: Aleksander Stewart, I hrabia Buchan, zwany Wilkiem z Badenoch.

— ✦ —

Rozdział Pierwszy · Narodziny Wilka

Powiadają, że kiedy Aleksander Stewart przyszedł na świat około roku 1343, wicher przetoczył się przez góry Highlands z siłą, jakiej starcy nie pamiętali. Był czwartym synem Roberta Stewarta — tego samego, który później zasiądzie na tronie Szkocji jako król Robert II — i jego pierwszej małżonki, Elżbiety Mure z Rowallan.

Urodzony z nieprawego łoża, zanim rodzice zawarli związek małżeński, Aleksander od dzieciństwa wiedział, że świat nikomu niczego nie daje za darmo. Wszystkiego trzeba się chwycić własnymi rękami — silnymi, bezlitosnymi jak żelazo.

Kiedy ojciec wstąpił na tron w roku 1371, Aleksander stał się człowiekiem na wznoszącej się fali. Nadano mu rozległe ziemie w górskiej krainie Badenoch — dziką, kamienistą połać Highlands, gdzie mgły kłębią się nawet latem. W roku 1382 został mianowany I hrabią Buchan i objął urząd najwyższego sędziego Szkocji na północ od Moray Firth. Był panem rozległych terytoriów — od Highlands po Buchan na wschodzie, od Lewis na zachodzie po granice Perthshire. Był prawem. Był sądem. Był samą władzą.

Miał swoje siedziby rozrzucone niczym gniazda drapieżnika: wyniosły zamek Lochindorb, stojący na wyspie pośród jeziora otoczonego posępnymi wrzosowiskami Dava Moor — jego główna kryjówka. Zamek Drumin nad Glenlivet, zamek Ruthven koło Kingussie i zamek Garth w Glen Lyon. Lochindorb — Loch Kłopotów, jak mówi po gaelicku sama jego nazwa — zdawał się stworzony dla człowieka takiego jak Aleksander. Woda wokół chroniła go od każdej strony. Wzgórza kryły go przed wiatrem. A w środku siedział jak wilk w swym legowisku, obliczając kolejny ruch.

— ✦ —

Rozdział Drugi · Miłość, Która Podpaliła Katedrę

Lecz każdy wilk ma swoją słabość, i słabością Aleksandra była piękna Mairead — córka wpływowego rodu, kobieta o oczach koloru torfowego jeziora i śmiechu, który rozbrzmiewał w mrocznych komnatach Lochindorb jak dzwon. Żył z nią otwarcie, miał z nią synów i córki, a serce miał przy niej, nie przy prawnej małżonce.

Prawna żona to była Eufemia z Ross, wdowa po Walterze Leslie, hrabina w swoim własnym prawie, która wniosła mu bogate ziemie: Earldom of Ross, Lewis, Skye i Dingwall. Małżeństwo z roku 1382 było układem, nie miłością. Bezdzietne. Martwe jak zimowe wrzosowisko.

Eufemia zwróciła się do potężnego Aleksandra Bura, biskupa Moray — jednego z najpotężniejszych duchownych Szkocji — z prośbą o ochronę swoich praw. Biskup przyznał jej rację. Nakazał Aleksandrowi Stewartowi powrót do małżeńskich obowiązków i opuszczenie Mairead. Wilk z Badenoch w odpowiedzi zakwestionował posiadłości kościelne biskupstwa i zaczął niszczyć dochody duchowieństwa, pozwalając swoim kataranom — dzikim góralskim wojownikom — paść się bezkarnie na kościelnych gruntach.

W roku 1390 Aleksander Bur przekroczył granicę, której Wilk nie mógł wybaczyć: odmówił unieważnienia małżeństwa, a następnie — rzucił na Hrabiego Buchan ekskomunikę.

— ✦ —

Rozdział Trzeci · Noc Ognia

Powiada się, że kiedy mnich przywiózł do Lochindorb wiadomość o ekskomunice, Aleksander Stewart słuchał w milczeniu. Twarz miał spokojną. Tylko oczy — piszą kronikarze — stały się zimne jak woda w głębiach loch. Posłańca wsadził do lochów. I zaczął planować.

W maju 1390 roku zjechał z gór na czele tłumu dzikich górali. Szedł na południe, zostawiając za sobą dym i popiół. Najpierw padło Forres — królewskie miasto spalone doszczętnie. Potem Aleksander skierował się na wschód, niszcząc po drodze opactwo Pluscarden. Na koniec dotarł do Elgin.

Nocą 17 czerwca 1390 roku niebo nad Elgin zaróżowiło się tak, jakby wschód słońca pomylił pory. Płonęła Katedra w Elgin — „Latarnia Północy", jedna z największych katedr w Szkocji, chluba biskupstwa Moray. Płonął kościół Świętego Idziego. Płonął szpital Maison-Dieu. Płonęły domy osiemnastu kanoników. Gdy ogień wygasł, a dym opadł, z przepięknej Latarni Północy zostały jedynie nagie mury, zębate jak szczęki olbrzyma.

Nawet własny brat Aleksandra, Robert III, który właśnie zasiadł na tronie, wezwał go do publicznej pokuty. Aleksander pokutował — zewnętrznie, ostentacyjnie, boso wchodząc do katedry w Dunkeld. A potem wrócił do swoich zamków i żył dalej jak poprzednio.

Katedra w Elgin nigdy nie odzyskała dawnej świetności. Biskupi pamiętali. I nie zapomnieli — nawet po śmierci Aleksandra nie zgodzili się pochować go w murach katedry.

— ✦ —

Rozdział Czwarty · Lata Mroku

Lata mijały. Aleksander Stewart starzał się w swoich warowniach, tracąc po kawałku to, co zbudował. Ziemie Ross przepadły. Urząd sędziego odebrano. Synowie wchodzili w konflikty z prawem. Trzej z nich trafili za kratki zamku Stirling.

Pod koniec życia sam Aleksander opuścił północ i przeniósł się w okolice Perth — jakby nawet on czuł, że czas na Highlands dobiegł końca. Ale legenda nie pozwala mu umrzeć zwyczajnie. Legenda ma dla niego inne zakończenie.

— ✦ —

Rozdział Piąty · Partia Szachów z Diabłem

Była to noc letnia — gdy Aleksander Stewart przebywał w zamku Ruthven koło Kingussie. Burza nadchodziła od zachodu. Chmury kłębiły się jak dym ze spalonej katedry.

I wówczas do bramy zamku zapukał nieznajomy. Wysoki mężczyzna ubrany od stóp do głów w czerń. Twarz ukryta w mroku kaptura. Poprosił o rozmowę z Hrabią Buchan. Powiedział, że pragnie zagrać w szachy.

Aleksander Stewart nie cofał się przed nikim — nie przed biskupem, nie przed królem, nie przed braćmi. Przyjął wyzwanie. Zasiedli naprzeciwko siebie przy szachownicy, a świece rzucały cienie na mury komnaty. Grali przez całą noc.

Powiada się, że za każdym razem, gdy nieznajomy mówił „szach", gdzieś nad zamkiem uderzał piorun. A gdy w końcu przesunął figurę przez planszę i rzekł spokojnie „mat" — niebo rozerwało się na strzępy. Huk był tak potężny, że słyszano go w odległości wielu mil. Przez całą noc szalała burza, jakiej nie pamiętali najstarsi górale.

Rankiem słudzy zamku leżeli martwi na zewnętrznych dziedzińcach, poczerniali jakby rażeni piorunem. Aleksander Stewart znaleziony był w komnacie biesiadnej — ciało bez jednej rany, bez jednego siniaca. Lecz ze wszystkich gwoździ w jego butach — każdy do jednego — wyrwany był bez śladu.

Nieznajomego nie było. Nie trzeba było nikomu tłumaczyć, kto przyszedł tej nocy po Wilka z Badenoch.

— ✦ —

Rozdział Szósty · Epitafium

Aleksandra Stewarta pochowano w katedrze w Dunkeld — bo katedra w Elgin, jak pamiętamy, miała przed nim zamknięte drzwi. Mówią, że i w Dunkeld ciało wniesiono nie przez główne wejście, lecz bocznymi drzwiami, gdyż duchowni nie chcieli, by ekskomunikowany przekroczył głównego progu.

Jego grób przetrwał do dziś — jeden z niewielu królewskich pomników z epoki średniowiecza, które ocalały w Szkocji. Na nagrobku leży rycerz wykuty w kamieniu: w zbroi z epoki, ze złożonymi do modlitwy dłońmi, ze stopami opartymi o figurę lwa. Wokół trumny wyrzeźbione są postacie zbrojnych mężów — straż honorowa tego, kto za życia nie uznawał niczyjej straży nad sobą.

Jego przydomek — Wilk z Badenoch — przetrwał stulecia lepiej niż mury jego zamków. Lochindorb stoi do dziś na wyspie, lecz bez dachu, bez bram, bez strażników. Ruthven — gdzie w legendzie rozegrano ostatnią partię — zastąpiły osiemnastowieczne koszary wojskowe. Z katedry w Elgin zostały nagie łuki i wieże bez sklepień, przez które deszcz pada wprost na trawę.

Miejscowi mówią, że w burzliwe noce duch Aleksandra krąży wśród ruin katedry w Elgin, zadowolony, że Latarnia Północy spełniła jego proroctwo i spoczęła w gruzach. Nie wiem, czy duch błądzi między murami. Wiem natomiast, że kiedy stoisz w ruinach katedry o zmierzchu, gdy wiatr gwiżdże przez puste okna i chmury galopują ponad nagimi łukami — czujesz coś, co nie ma nazwy w żadnym języku. I rozumiesz, że niektóre opowieści żyją długo po tym, gdy skończyli opowiadać je ludzie.

I tak kończy się opowieść o człowieku, który miał wszystko —
władzę, ziemię, miłość i ogień —
i który stracił wszystko jednej nocy przy szachownicy,
grając z tym, kto nigdy nie przegrywa.

— ✦ —

Miejsca związane z Wilkiem z Badenoch

Katedra w Elgin [Elgin, Moray]
Ruiny Latarni Północy, spalonej przez Aleksandra w 1390 roku. Jedna z najpiękniejszych gotyckich ruin w Szkocji.

Zamek Lochindorb [Dava Moor]
Główna siedziba Wilka — zamek na wyspie pośrodku jeziora, dostępny jedynie łodzią.

Katedra w Dunkeld [Dunkeld, Perthshire]
Tu spoczywa Aleksander Stewart. Nagrobek z figurą rycerza w zbroi — jeden z najlepiej zachowanych średniowiecznych epitafiów w Szkocji.

Koszary Ruthven [Kingussie]
Na miejscu zamku Ruthven, gdzie legenda każe umrzeć Wilkowi przy szachownicy z Diabłem.

Opactwo Pluscarden [Moray]
Zniszczone w 1390 roku, odbudowane, do dziś zamieszkane przez mnichów. Na ścianach widoczne są ślady dawnego ognia.

I tak kończy się opowieść piąta. Ale nocy jest jeszcze wiele, a Szkocja nigdy nie wyczerpuje tajemnic.

— ♦ —

↑ Wróć do wersji polskiej / Back to Polish version

The Wolf of Badenoch

A tale of Alexander Stewart, 1st Earl of Buchan

14th century · Northern Scotland · Moray

It has been told to me, O Master, that the winds of the Highlands have whispered this story for centuries, and the frozen rocks of Badenoch remember it still. It was a story of love and revenge, of pride and fire, of penance and death — and of a meeting with the Devil himself at a chessboard, while a storm tore the sky above the castle of Ruthven...

Let us begin, as every good storyteller must, at the beginning — with the man whose name the very stones learned to speak: Alexander Stewart, 1st Earl of Buchan, known as the Wolf of Badenoch.

— ✦ —

Chapter One · Birth of the Wolf

They say that when Alexander Stewart came into the world around the year 1343, a gale rolled through the Highland mountains with a force that the old men could not remember. He was the fourth son of Robert Stewart — the same man who would later take the throne of Scotland as King Robert II — and his first wife, Elizabeth Mure of Rowallan.

Born illegitimate, before his parents had formalised their union, Alexander learned from childhood that the world gives nothing freely. Everything must be seized with one's own hands — strong hands, merciless as iron.

When his father ascended the throne in 1371, Alexander became a man riding a rising tide. He was granted vast lands in the mountain territory of Badenoch — a wild, stony tract of the Highlands where the mist gathers even in summer. In 1382, he was appointed 1st Earl of Buchan and took the office of Justiciar of Scotland north of the Moray Firth. He was lord of sweeping territories — from the Highlands to Buchan in the east, from Lewis in the west to the borders of Perthshire. He was the law. He was the court. He was power itself.

He kept his strongholds scattered like a predator's nests: the towering castle of Lochindorb, set on an island in the middle of a loch ringed by the bleak moorland of Dava Moor — his primary lair. Castle Drumin above Glenlivet, Castle Ruthven near Kingussie, and Castle Garth in Glen Lyon. Lochindorb — Loch of Trouble, as the Gaelic name itself says — seemed made for a man like Alexander. Water protected him on every side. The hills shielded him from the wind. And within, he sat like a wolf in its den, calculating the next move.

— ✦ —

Chapter Two · The Love That Burned a Cathedral

But every wolf has his weakness, and Alexander's was the beautiful Mairead — a woman of noble birth, with eyes the colour of a peat loch and a laugh that rang through the dark chambers of Lochindorb like a bell. He lived with her openly, had sons and daughters by her, and kept his heart with her rather than with his lawful wife.

His lawful wife was Euphemia of Ross — a widow, a countess in her own right, who had brought him rich lands: the Earldom of Ross, Lewis, Skye and Dingwall. The marriage of 1382 was an arrangement, not a love match. Childless. Dead as a winter moorland.

Euphemia turned to the powerful Alexander Bur, Bishop of Moray — one of the most powerful churchmen in Scotland — asking for the protection of her rights. The Bishop agreed with her. He ordered Alexander Stewart to return to his marital duties and abandon Mairead. The Wolf of Badenoch responded by challenging the Church's landholdings and began destroying the income of the clergy, letting his caterans — wild Highland warriors — graze unpunished on Church lands.

In 1390, Alexander Bur crossed a line the Wolf could not forgive: he refused to annul the marriage, and then — he excommunicated the Earl of Buchan.

— ✦ —

Chapter Three · The Night of Fire

It is said that when a monk brought to Lochindorb the news of the excommunication, Alexander Stewart listened in silence. His face was calm. Only his eyes — the chroniclers write — turned cold as the water in the depths of the loch. He threw the messenger into the dungeons. And began to plan.

In May of 1390, he came down from the mountains at the head of a host of wild clansmen. He marched south, leaving smoke and ash behind him. First fell Forres — the royal burgh burned to the ground. Then Alexander turned east, destroying Pluscarden Abbey along the way. Finally, he reached Elgin.

On the night of 17 June 1390, the sky above Elgin turned rose-pink as if dawn had mistaken the hour. The Cathedral of Elgin was burning — the Lantern of the North, one of the greatest cathedrals in Scotland, the pride of the bishopric of Moray. The Church of St Giles burned. The hospital of Maison-Dieu burned. The homes of eighteen canons were burned. When the fire died, and the smoke settled, all that remained of the magnificent Lantern of the North were bare walls, jagged as the jaws of a giant.

Even Alexander's own brother, Robert III, newly seated on the throne, summoned him to public penance. Alexander did penance — outwardly, conspicuously, walking barefoot into the cathedral at Dunkeld. And then he returned to his castles and went on as before.

The Cathedral of Elgin never recovered its former glory. The bishops remembered. And they did not forget — even after Alexander's death, they refused to bury him within its walls.

— ✦ —

Chapter Four · The Dark Years

The years passed. Alexander Stewart grew old in his strongholds, losing piece by piece what he had built. The Ross lands were forfeited. The justiciarship was taken away. His sons fell into conflict with the law. Three of them ended up behind the walls of Stirling Castle.

Towards the end of his life, Alexander himself left the north and moved to the area around Perth — as if even he sensed that his time in the Highlands was drawing to a close. But legend does not allow him an ordinary death. Legend has a different ending in store.

— ✦ —

Chapter Five · A Game of Chess with the Devil

It was a summer night — when Alexander Stewart was staying at Castle Ruthven near Kingussie. A storm was coming from the west. The clouds gathered like smoke from a burned cathedral.

And then a stranger knocked at the castle gate. A tall man dressed from head to toe in black. His face hidden in the shadow of his hood. He asked to speak with the Earl of Buchan. He said he wished to play chess.

Alexander Stewart had never backed down from anyone — not a bishop, not a king, not his own brothers. He accepted the challenge. They sat facing one another at the chessboard, and the candles cast shadows on the chamber walls. They played through the entire night.

It is said that every time the stranger said "check", somewhere above the castle, a bolt of lightning struck. And when at last he slid a piece across the board and said quietly "checkmate" — the sky tore apart. The crack was so tremendous that it was heard for miles around. Through the whole night raged a storm the oldest Highlanders had never known.

By morning, the castle's servants lay dead in the outer courtyards, blackened as if struck by lightning. Alexander Stewart was found in the great hall — his body without a single wound, without a single bruise. Yet from every nail in his boots — each and every one — had been torn clean away without a trace.

The stranger was gone. No one needed to be told who had come that night for the Wolf of Badenoch.

— ✦ —

Chapter Six · Epitaph

Alexander Stewart was buried in the cathedral at Dunkeld — for the cathedral at Elgin, as we know, had its doors closed against him. It is said that even at Dunkeld, the body was carried in not through the main entrance but through a side door, since the clergy would not allow an excommunicated man to cross the principal threshold.

His tomb survives to this day — one of the few royal monuments from the medieval period to have been preserved in Scotland. On the lid lies a knight carved in stone: in the armour of his age, hands folded in prayer, feet resting against the figure of a lion. Around the tomb are carved the figures of armed men — an honour guard for the man who in life acknowledged no guard but his own.

His epithet — the Wolf of Badenoch — has outlasted the walls of his castles by centuries. Lochindorb still stands on its island, but roofless, gateless, unguarded. Ruthven — where legend has him play his final game — was replaced by 18th-century military barracks. Of the cathedral at Elgin, there remain bare arches and towers without vaulting, through which the rain falls straight onto the grass.

The locals say that on stormy nights, the spirit of Alexander wanders among the ruins of Elgin Cathedral, satisfied that the Lantern of the North has fulfilled his prophecy and lies in rubble. I do not know whether a ghost walks between those walls. What I do know is that when you stand in the ruins at dusk, when the wind whistles through the empty windows and the clouds gallop above the bare arches — you feel something that has no name in any language. And you understand that some stories live long after the people who told them have gone.

And so ends the tale of a man who had everything —
power, land, love and fire —
and who lost everything in a single night at a chessboard,
playing against the one who never loses.

— ✦ —

Places connected with the Wolf of Badenoch

Elgin Cathedral [Elgin, Moray]
Ruins of the Lantern of the North, burned by Alexander in 1390. One of the most beautiful Gothic ruins in Scotland.

Lochindorb Castle [Dava Moor]
The Wolf's principal stronghold — a castle on an island in the middle of a loch, accessible only by boat.

Dunkeld Cathedral [Dunkeld, Perthshire]
Alexander Stewart rests here. His effigy of a knight in armour is one of the finest surviving medieval monuments in Scotland.

Ruthven Barracks [Kingussie]
On the site of Castle Ruthven, where legend has the Wolf met his end at the Devil's chessboard.

Pluscarden Abbey [Moray]
Destroyed in 1390, rebuilt, and still inhabited by monks today. Traces of the old fire remain visible in the walls.