Czarownik z Gordonstoun
Opowieść o uczonym, który wiedział zbyt wiele
Słyszałam, o Panie, że w czasach dawno minionych, gdy szkockie wrzosowiska kryły więcej tajemnic niż gwiazd na niebie, żył w ziemi Moray człowiek, którego imię do dziś szepczą wiatry między wzgórzami...
Powiadają — a ci, którzy mówią, słyszeli to od swoich ojców, a ci od swoich dziadów — że dawno temu, w roku tysiąc sześćset czterdziestym siódmym, przyszedł na świat w ziemi Moray mężczyzna imieniem Robert Gordon, trzeci baron Gordonstoun. Nie był on ani rycerzem w zbroi, ani prorokiem w łachmanach, lecz czymś w XVII-wiecznej Szkocji znacznie niebezpieczniejszym — był uczonym.
Wyruszył za morza, do odległej Padwy w krainie Italii, gdzie siedział u stóp mistrzów i chłonął wiedzę o chemii i mechanice jak suchy piasek wchłania wodę ze źródła. A gdy wrócił do swojej szkockiej siedziby z głową pełną sekretów świata i kieszeniami pełnymi narzędzi, których nikt wcześniej nie widział — sąsiedzi zaczęli szemrać. Bo oto był ktoś, kto rozmawiał z żywiołami i rozumiał ich mowę. Ktoś, kto w podziemnym laboratorium gotował i mieszał, i wydobywał z materii jej ukryte prawdy. Czy taki człowiek może być zwykłym śmiertelnikiem?
A jednak wielkie były jego dokonania pod słońcem. Korespondował z samym Robertem Boylem — filozofem natury, odkrywcą praw rządzących powietrzem zamkniętym w naczyniu. Wynalazł pompę morską tak doskonałą, że Samuel Pepys, sekretarz królewskiej marynarki, napisał o niej jako o dziele „przekraczającym wszystko, co do tej pory osiągnięto" — i wyjednał dla wynalazcy trzysta osiemnaście funtów z królewskiej szkatuły. Król Jakub II przyjął go na swój dwór. A w roku 1686 sam Rok Naukowy wpuścił go przez swoje złote wrota — Towarzystwo Królewskie wybrało go na swego członka, do grona, w którym zasiądą kiedyś Newton, Darwin i Einstein.
Lecz lud Moray nie widział ani listów, ani patentów, ani królewskich łask. Lud Moray widział człowieka bez cienia. Widział dym unoszący się nocą z okrągłej wieży. Słyszał, że przez siedem pełnych lat gotował salamandrę nad powolnym ogniem, wydobywając z niej alchemiczne tajemnice. Że tańczył z nagimi kobietami przy blasku księżyca. Że grywał w karty z samym Diabłem — i wygrywał, przynajmniej przez jakiś czas. Powiadali: Sprzedał duszę Złemu w zamian za trzydzieści lat wiedzy. I nikomu nie przychodziło do głowy inne wytłumaczenie.
I oto nadszedł miesiąc listopad roku tysiąc siedemset czwartego. Trzydzieści lat minęło. Tej nocy Diabeł ukazał się Robertowi i rzekł głosem podobnym do grzmotu: „Jutro o północy przyjdę po to, co moje."
Ale Robert Gordon nie był człowiekiem, który składa broń bez walki. Posłał po ministra kościoła z Duffus i razem schronili się w Okrągłym Dziedzińcu — budowli, którą Robert wzniósł bez jednego kąta, bez jednego narożnika, bo wiedział, że Diabeł może dopaść człowieka tylko w kącie, którego nie ma w okręgu. Siedzieli i czekali. Wiatr wyć zaczął jak tysiąc głosów. Błyskawice rozcinały niebo jak miecze. I wtedy minister — ten sam, który miał dodawać otuchy — chwycił płaszcz i uciekł, krzycząc przez ramię: „Jedź do Birnie Kirk! Na poświęconym gruncie jesteś bezpieczny!"
Robert dosiadł konia i ruszył w noc. Za nim — Diabeł na czarnym ogierze, wokół — sfora piekielnych psów z oczami jak rozżarzone węgle. Kopyta grzmią w ciemności. Wiatr ryczy. A tam — tam, przed nim — mury Birnie Kirk, stary kościół, kamienny i spokojny jak wieczność. Już prawie... już prawie...
Psy dopadły konia. Przerażone zwierzę wspięło się na tylne nogi i zrzuciło jeźdźca. Robert Gordon upadł na ziemię i złamał kark. Diabeł zatrzymał czarnego ogiera. Wył ze złości i wściekłości — bo ciało Roberta leżało na poświęconej ziemi, tuż za bramą kościoła. I nic, ani całe piekło, nie mogło mu go wydrzeć.
Pochowano go z honorami — a przynajmniej tak mówiono. Bo podobno noc przed pogrzebem ciało zniknęło z trumny, a zamiast szczątków złożono w ziemi cegły. Gdzie się podział uczony czarownik? Tego nikt nie wie. Może Diabeł jednak dostał swoje. A może — i to lubię bardziej — Robert Gordon znalazł jeszcze jeden sposób, by go przechytrzyć.
W rzeczywistości sir Robert Gordon zmarł spokojnie w swoim łóżku. Jego wdowa ufundowała na terenie posiadłości piękne mauzoleum, znane jako Michael Kirk. Ale kto chce wierzyć w spokojną śmierć w łóżku, gdy ma do wyboru pościg przez nocne wrzosowisko?
Opowieść ta żyje w Moray do dziś — i podobno to ona właśnie zainspirowała Roberta Burnsa do napisania słynnego poematu Tam O'Shanter. Przypomina też niemiecką legendę o Fauście. Bo wszędzie, gdzie człowiek wyprzedza swój czas, musi zapłacić jakąś cenę. Sir Robert zapłacił swoją legendą. A my — my możemy jeździć obok Gordonstoun i słuchać, jak wiatr szepce między wrzosami.
I żyli długo i szczęśliwie — lub nie żyli wcale. A opowieść trwa.
— ♦ —
↑ Wróć do wersji polskiej / Back to Polish version
The Wizard of Gordonstoun
A tale of the man who knew too much
It has been told to me, O Master, that in times long past, when the Scottish moors held more secrets than there are stars in the sky, there lived in the land of Moray a man whose name the winds still whisper between the hills...
They say — and those who say it heard it from their fathers, who heard it from their fathers before them — that long ago, in the year sixteen hundred and forty-seven, there was born in the land of Moray a man by the name of Robert Gordon, third Baron of Gordonstoun. He was neither a knight in armour nor a prophet in rags, but something far more dangerous in 17th-century Scotland — he was a scholar.
He crossed the seas to distant Padua in the land of Italy, where he sat at the feet of masters and drank in the knowledge of chemistry and mechanics as dry sand drinks water from a spring. And when he returned to his Scottish estate with a head full of the world's secrets and hands full of instruments no one had ever seen before — the neighbours began to murmur. For here was a man who conversed with the elements and understood their language. A man who in his underground laboratory boiled and mixed and drew from matter its hidden truths. Could such a man be an ordinary mortal?
And yet great were his deeds beneath the sun. He corresponded with Robert Boyle himself — philosopher of nature, discoverer of the laws that govern air trapped within a vessel. He invented a sea pump so refined that Samuel Pepys, secretary to the Royal Navy, described it as surpassing all that had ever been achieved — and secured for its inventor three hundred and eighteen pounds from the royal treasury. King James II welcomed him to his household. And in the year 1686, the gates of science's most golden hall opened to him — the Royal Society elected him a Fellow, to a company that would one day include Newton, Darwin and Einstein.
But the people of Moray saw neither letters, nor patents, nor royal favours. The people of Moray saw a man with no shadow. They saw smoke rising by night from his round tower. They heard that for seven full years he had slow-cooked a salamander over a low flame, drawing from it the secrets of alchemy. That he danced with unclothed women by moonlight. That he played cards with the Devil himself — and won, at least for a while. They said: He sold his soul to the Evil One in exchange for thirty years of knowledge. And no other explanation ever occurred to them.
And so the month of November of the year seventeen hundred and four arrived. Thirty years had passed. That night, the Devil appeared before Robert and spoke in a voice like thunder: "Tomorrow at midnight I shall come for what is mine."
But Robert Gordon was not a man to lay down his arms without a fight. He sent for the minister of the church at Duffus, and together they took refuge in the Round Square — a building without a single corner, without a single angle, for Robert knew that the Devil can only trap a man in a corner, and a circle has none. They sat and waited. The wind began to howl like a thousand voices. Lightning split the sky like swords. And then the minister — the very man who was meant to give courage — seized his cloak and fled, crying over his shoulder: "Ride to Birnie Kirk! On consecrated ground, you are safe!"
Robert mounted his horse and rode into the night. Behind him — the Devil on a black stallion. Around him — a pack of hellhounds with eyes like burning coals. Hooves thundered in the darkness. The wind roared. And there — there, ahead of him — the walls of Birnie Kirk, that old stone church, calm as eternity. Almost... almost...
The hounds caught the horse. The terrified beast reared up and threw its rider. Robert Gordon struck the ground and broke his neck. The Devil reined in his black stallion. He howled with fury and rage — for Robert's body lay on consecrated ground, just inside the churchyard gate. And nothing, not all the power of hell, could wrest it from that place.
He was buried with honours — or so they said. For the night before the funeral, the body vanished from the coffin, and bricks were laid in the earth in its place. Where did the scholarly wizard go? No one knows. Perhaps the Devil got what was owed to him after all. Or perhaps — and this is the version I prefer — Robert Gordon found one last way to outwit him.
In truth, Sir Robert Gordon died peacefully in his bed. His widow built a fine mausoleum on the estate grounds, known as Michael Kirk. But who would choose a quiet death in bed when the other option is a midnight chase across a Scottish moor?
This tale lives on in Moray to this day — and it is said that it may have inspired Robert Burns to write his famous poem Tam O'Shanter. It echoes, too, the German legend of Faust. For wherever a man is ahead of his time, he must pay some price. Sir Robert paid with his legend. And we — we can drive past Gordonstoun and listen to the wind whispering through the heather.
And they lived long and happily — or did not live at all. But the story endures.
— ♦ —
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz